Parasite
Bi kịch của chúng ta luôn xuất phát từ việc nhìn trộm người khác, tự cho phép mình đánh giá cuộc sống của họ, rồi dần ngưng tụ thành điều duy nhất: Sự bất công.
Đã gần 2 năm kể từ khi Parasite ra mắt. Từ đây, phim sẽ đứng đầu danh sách xem lại mỗi năm của tôi như Fight Club. Ý tưởng của phim xuất phát từ đời thực, nhưng cũng bao quát luôn cả lịch sử tổ chức xã hội loài người. Tưởng chừng khi nhón chân vào bất kỳ gia đình thượng lưu cho đến những người lao động chạy ăn từng bữa, ta đều sẽ bắt gặp ngài Park hay ông Kim. Nhưng không ai muốn xem lại cuộc đời mình, hoặc nhiều đạo diễn cũng để sang một bên bởi không có gì tầm vóc. Nhưng Bong đã làm đảo ngược tình thế.
Kể từ sau Cách mạng Pháp, con người trên toàn thế giới luôn cố gắng nhìn nhận bình đẳng và tự do cá nhân là hai điều cơ bản. Nhưng đây lại là hai điều mâu thuẫn. Bởi bình đẳng chỉ có được khi giảm bớt tự do của các cá nhân. Hay đảm bảo mỗi cá nhân sẽ được tự do làm điều mình mong muốn, chắc chắn sẽ hạn chế bình đẳng. Toàn bộ lịch sử thế giới từ đây đã cố gắng nỗ lực để giải quyết mâu thuẫn này.
Tuy nhiên, những chế độ cai trị tự do Châu Âu từ thế kỷ 19 lại ưu tiên cho các giá trị của tự do cá nhân, nền tảng của chủ nghĩa tư bản hiện nay. Điều này đồng nghĩa với việc đẩy các gia đình nghèo không thể trả nợ vào tù, hay tạo ra các thân phận cùng cực của xã hội, từ trẻ mồ côi trở thành bậc thầy móc túi. Tự do cá nhân, với cái giá phải trả là khoảng cách giàu – nghèo ngày càng lớn hơn; hay bình đẳng, với mặt trái là xâm phạm vào quyền lợi của các cá nhân xuất chúng, giàu có và tạo điều kiện cho đám đông trở thành quan tòa?
Parasite sẽ rất sai nếu được remake lại ở Hollywood hay châu Âu, đó là đánh giá phiến diện từ tôi. Bởi nếu tách rời bối cảnh, bộ phim sẽ trật ngay vài đoạn tâm lý thường tình. Hàn Quốc hay các nước châu Á đang phát triển kinh tế với tốc độ như tên lửa, nhanh đến mức làm xáo trộn các định nghĩa về đạo đức truyền thống, đã được chạm trổ từ những nền tôn giáo và hệ thống giáo dục quen thuộc với phương Đông, vốn dạy mọi cá nhân nên yêu thương, cảm thông, san sẻ vật chất với người thấp kém hơn mình, từ đó đã tạo ra cuộc giằng co giữa hai tầng lớp xã hội để thích nghi với hệ tư tưởng mà họ theo đuổi. Đó là chủ đề chính của phim.
Chia sẻ là nền tảng của sự công bằng và hạnh phúc - Suy nghĩ đó đeo bám nhà Kim và ngay cả chúng ta trong bất cứ thời đại nào. Không ai chắc về trạng thái của sự công bằng, nhưng họ luôn chắc chắn về quyền lợi khi có cơ hội. Ngoài âm mưu nhà Kim sắp xếp để thao túng cuộc sống nhà Park với khao khát được "chia sẻ", Bong lại đặt thêm một giả định nữa: đó là cuộc đấu tranh của những người cùng tầng lớp để chiến thắng khát vọng “bình đẳng”. Đây chính là phản đề thú vị: sự bất bình đẳng tồn tại trong một khao khát bình đẳng, được tái hiện trong một phân cảnh ấn tượng. Đó là khi bà vợ Kim phải đá bà quản gia cũ từ đằng sau, trong trạng thái rất bình tĩnh giữa một tình huống nguy cấp trên nền nhạc giao hưởng (hay được ngộ nhận là đại diện cho đời sống quý tộc). Bà quản gia đang chạy lên cầu thang, cố gắng ngoi lên rồi sau đó ngã ngược lại xuống hầm và chết. Hành động này không khác lắm khi chúng ta chứng kiến hai người bán hàng sẵn sàng ẩu đả và chửi bới nhau để giành chỗ đẹp trên vỉa hè. Nhà Kim và bà quản gia cũ, đều ở một bên đối lập với nhà Park, nhưng rõ ràng, nỗ lực để đạt được miếng ăn ngon, đòi hỏi hai vật thể "ký sinh trùng" phải một sống, một chết.
Vậy thì, bản chất của việc đấu tranh đòi quyền bình đẳng, có phải quy về hai mệnh đề cơ bản: tiền và niềm vui? Có người sẽ hiểu cả hai là một. Mọi cuộc đấu tranh, suy cho cùng không nhân danh chính nghĩa rõ ràng nào cả.
Parasite không khắc hoạ người giàu ở phe phản diện và ngược lại, như khẩu vị phim Châu Á. Ông đã mời mọi người tham quan biệt thự nhà Park với căn hầm bí mật, rồi mời qua không gian chật chội, cũ nát, ẩm thấp bốc mùi của nhà Kim. Dù hàm ý kiến trúc có thể nói được sự phân cấp xã hội như các bài báo viết về phim, nhưng tôi nghĩ nó tạo ra những cơ hội "nhìn trộm" rất độc đáo. Còn nhớ cả nhà Kim nín thở nhìn trộm một gã say rượu hay tè bậy trước nhà họ. Ông chồng bà quản gia cũng hay nhìn trộm từ dưới căn hầm. Hay ông Kim thường lén nhìn ông Park từ hàng ghế sau qua kính ô tô. Họ nhìn trộm nhau để nghĩ về chính mình. Không thể nhìn trộm người khác khi chúng ta đứng đối diện hay ngang tầm với đối phương. Sự bất bình đẳng sinh ra từ đó, từ chính góc nhìn của người trong cuộc.
Và càng không có bình đẳng nào giữa hai tầng lớp, là nhà Park và nhà Kim, khi ông Park nhắc khéo về tài xế của mình: Ông Kim rất tốt, tốt nhất là ông ấy chưa vượt qua giới hạn cho phép của tôi. Và chính cái mùi (mùi củ cải, mùi ẩm mốc của quần áo giặt bằng xà phòng rẻ tiền và phơi tạm bợ trong phòng vệ sinh cũ kỹ, dơ bẩn mà tất cả các thành viên nhà Kim dùng chung) – là “ranh giới” giữa nhà Kim và nhà Park.
Nếu những bộ phim khác thường đóng vai trò biện minh cho cái ác từ người nghèo, được triệu hồi do hoàn cảnh. "Chúng ta sẽ là người tốt nếu chúng ta giàu có như họ", nhưng Bong còn nâng tầm cao hơn: là cả gia đình ông Kim đều đã ngộ nhận về lòng tốt từ gia đình ông Park. Từ đó mới ngộ nhận về sự giàu có, và sinh ra các thảm kịch mà chúng ta thấy. Vì đó không phải là lòng tốt, đó là quy tắc ứng xử của các tầng lớp được quy định bởi cuộc phân chia giai cấp. Là các biểu hiện thường thấy trong các gia tộc quyền quý Châu Âu: nhã nhặn, lịch sự, hay thăm hỏi người giúp việc, chia sẻ đồ ăn trong nhà…
Cái kết của Parasite tuy là một giấc mơ, nhưng là để thẳng tay nghiền nát một lần nữa khát vọng hoang đường của cậu con trai cả nhà Kim. Tuy nhiên, điểm đặc biệt trong cái kết đó cũng chia sẻ với người xem tầm nhìn của đạo diễn Bong. Mỗi thành viên của xã hội đều sẽ có những niềm tin khác nhau và bị giằng xé giữa các sự khác biệt, nhưng nếu không thể giữ vững được niềm tin vào điều tốt đẹp và sức mạnh của bản thân, thì họ sẽ sớm trở thành những “ký sinh trùng”, chen chúc và tự hủy hoại nhau bởi sự ích kỷ và lười biếng của mình. Cái ác không đến từ hoàn cảnh, mà là từ chính lựa chọn của mỗi người.
Đã gần 2 năm kể từ khi Parasite ra mắt. Từ đây, phim sẽ đứng đầu danh sách xem lại mỗi năm của tôi như Fight Club. Ý tưởng của phim xuất phát từ đời thực, nhưng cũng bao quát luôn cả lịch sử tổ chức xã hội loài người. Tưởng chừng khi nhón chân vào bất kỳ gia đình thượng lưu cho đến những người lao động chạy ăn từng bữa, ta đều sẽ bắt gặp ngài Park hay ông Kim. Nhưng không ai muốn xem lại cuộc đời mình, hoặc nhiều đạo diễn cũng để sang một bên bởi không có gì tầm vóc. Nhưng Bong đã làm đảo ngược tình thế.
Kể từ sau Cách mạng Pháp, con người trên toàn thế giới luôn cố gắng nhìn nhận bình đẳng và tự do cá nhân là hai điều cơ bản. Nhưng đây lại là hai điều mâu thuẫn. Bởi bình đẳng chỉ có được khi giảm bớt tự do của các cá nhân. Hay đảm bảo mỗi cá nhân sẽ được tự do làm điều mình mong muốn, chắc chắn sẽ hạn chế bình đẳng. Toàn bộ lịch sử thế giới từ đây đã cố gắng nỗ lực để giải quyết mâu thuẫn này.
Tuy nhiên, những chế độ cai trị tự do Châu Âu từ thế kỷ 19 lại ưu tiên cho các giá trị của tự do cá nhân, nền tảng của chủ nghĩa tư bản hiện nay. Điều này đồng nghĩa với việc đẩy các gia đình nghèo không thể trả nợ vào tù, hay tạo ra các thân phận cùng cực của xã hội, từ trẻ mồ côi trở thành bậc thầy móc túi. Tự do cá nhân, với cái giá phải trả là khoảng cách giàu – nghèo ngày càng lớn hơn; hay bình đẳng, với mặt trái là xâm phạm vào quyền lợi của các cá nhân xuất chúng, giàu có và tạo điều kiện cho đám đông trở thành quan tòa?
Parasite sẽ rất sai nếu được remake lại ở Hollywood hay châu Âu, đó là đánh giá phiến diện từ tôi. Bởi nếu tách rời bối cảnh, bộ phim sẽ trật ngay vài đoạn tâm lý thường tình. Hàn Quốc hay các nước châu Á đang phát triển kinh tế với tốc độ như tên lửa, nhanh đến mức làm xáo trộn các định nghĩa về đạo đức truyền thống, đã được chạm trổ từ những nền tôn giáo và hệ thống giáo dục quen thuộc với phương Đông, vốn dạy mọi cá nhân nên yêu thương, cảm thông, san sẻ vật chất với người thấp kém hơn mình, từ đó đã tạo ra cuộc giằng co giữa hai tầng lớp xã hội để thích nghi với hệ tư tưởng mà họ theo đuổi. Đó là chủ đề chính của phim.
Chia sẻ là nền tảng của sự công bằng và hạnh phúc - Suy nghĩ đó đeo bám nhà Kim và ngay cả chúng ta trong bất cứ thời đại nào. Không ai chắc về trạng thái của sự công bằng, nhưng họ luôn chắc chắn về quyền lợi khi có cơ hội. Ngoài âm mưu nhà Kim sắp xếp để thao túng cuộc sống nhà Park với khao khát được "chia sẻ", Bong lại đặt thêm một giả định nữa: đó là cuộc đấu tranh của những người cùng tầng lớp để chiến thắng khát vọng “bình đẳng”. Đây chính là phản đề thú vị: sự bất bình đẳng tồn tại trong một khao khát bình đẳng, được tái hiện trong một phân cảnh ấn tượng. Đó là khi bà vợ Kim phải đá bà quản gia cũ từ đằng sau, trong trạng thái rất bình tĩnh giữa một tình huống nguy cấp trên nền nhạc giao hưởng (hay được ngộ nhận là đại diện cho đời sống quý tộc). Bà quản gia đang chạy lên cầu thang, cố gắng ngoi lên rồi sau đó ngã ngược lại xuống hầm và chết. Hành động này không khác lắm khi chúng ta chứng kiến hai người bán hàng sẵn sàng ẩu đả và chửi bới nhau để giành chỗ đẹp trên vỉa hè. Nhà Kim và bà quản gia cũ, đều ở một bên đối lập với nhà Park, nhưng rõ ràng, nỗ lực để đạt được miếng ăn ngon, đòi hỏi hai vật thể "ký sinh trùng" phải một sống, một chết.
Vậy thì, bản chất của việc đấu tranh đòi quyền bình đẳng, có phải quy về hai mệnh đề cơ bản: tiền và niềm vui? Có người sẽ hiểu cả hai là một. Mọi cuộc đấu tranh, suy cho cùng không nhân danh chính nghĩa rõ ràng nào cả.
Parasite không khắc hoạ người giàu ở phe phản diện và ngược lại, như khẩu vị phim Châu Á. Ông đã mời mọi người tham quan biệt thự nhà Park với căn hầm bí mật, rồi mời qua không gian chật chội, cũ nát, ẩm thấp bốc mùi của nhà Kim. Dù hàm ý kiến trúc có thể nói được sự phân cấp xã hội như các bài báo viết về phim, nhưng tôi nghĩ nó tạo ra những cơ hội "nhìn trộm" rất độc đáo. Còn nhớ cả nhà Kim nín thở nhìn trộm một gã say rượu hay tè bậy trước nhà họ. Ông chồng bà quản gia cũng hay nhìn trộm từ dưới căn hầm. Hay ông Kim thường lén nhìn ông Park từ hàng ghế sau qua kính ô tô. Họ nhìn trộm nhau để nghĩ về chính mình. Không thể nhìn trộm người khác khi chúng ta đứng đối diện hay ngang tầm với đối phương. Sự bất bình đẳng sinh ra từ đó, từ chính góc nhìn của người trong cuộc.
Trong Parasite, có rất nhiều cảnh nhà Kim nhìn trộm nhà Park và từ đó nảy sinh những "giấc mơ". Thậm chí có nhiều lần họ đã muốn tráo vai. Bong khắc hoạ tâm lý của nhân vật cẩn thận trong từng chi tiết nhỏ, dù chỉ một giây. Khi chú mục vào sự sung túc và đầy đủ của nhà chủ, từng thành viên một của nhà Kim đều thấy rõ rệt duy nhất, là sự bất công. Họ lên kế hoạch để thiết lập đặc quyền của mình.
Phần lớn thời lượng của Parasite diễn ra trong biệt thự của giám đốc Park. Trong buổi tối nhà Park đi cắm trại để mừng sinh nhật con trai út, cả nhà Kim đã có cơ hội để “hóa thân” họ chính là chủ nhân ngôi nhà. Và khi bí mật được hé lộ dưới tầng hầm, cả vợ chồng bà quản gia cũ cũng từng “hóa thân” là đôi vợ chồng quý phái, chủ nhân của căn biệt thự sang trọng này. Đây là không gian, hay thẳng thắn hơn, là đặc quyền lợi ích mà cả nhà Kim và bà quản gia đã khao khát có thể cùng tận hưởng với gia đình ông Park. Nhưng kỳ thực, sẽ không có sự chia sẻ nào dành cho nhà Kim lẫn bà quản gia trong không gian lý tưởng đó cả, chỉ có dưới căn hầm với lối đi bí mật – hàm ý về một nơi ẩm thấp, hôi thối, tách biệt với người giàu, tức ông Park và các chủ nhân trước đó, sau này của căn biệt thự.
Nếu những bộ phim khác thường đóng vai trò biện minh cho cái ác từ người nghèo, được triệu hồi do hoàn cảnh. "Chúng ta sẽ là người tốt nếu chúng ta giàu có như họ", nhưng Bong còn nâng tầm cao hơn: là cả gia đình ông Kim đều đã ngộ nhận về lòng tốt từ gia đình ông Park. Từ đó mới ngộ nhận về sự giàu có, và sinh ra các thảm kịch mà chúng ta thấy. Vì đó không phải là lòng tốt, đó là quy tắc ứng xử của các tầng lớp được quy định bởi cuộc phân chia giai cấp. Là các biểu hiện thường thấy trong các gia tộc quyền quý Châu Âu: nhã nhặn, lịch sự, hay thăm hỏi người giúp việc, chia sẻ đồ ăn trong nhà…
Cái kết của Parasite tuy là một giấc mơ, nhưng là để thẳng tay nghiền nát một lần nữa khát vọng hoang đường của cậu con trai cả nhà Kim. Tuy nhiên, điểm đặc biệt trong cái kết đó cũng chia sẻ với người xem tầm nhìn của đạo diễn Bong. Mỗi thành viên của xã hội đều sẽ có những niềm tin khác nhau và bị giằng xé giữa các sự khác biệt, nhưng nếu không thể giữ vững được niềm tin vào điều tốt đẹp và sức mạnh của bản thân, thì họ sẽ sớm trở thành những “ký sinh trùng”, chen chúc và tự hủy hoại nhau bởi sự ích kỷ và lười biếng của mình. Cái ác không đến từ hoàn cảnh, mà là từ chính lựa chọn của mỗi người.
Comments
Post a Comment