Giải trí đến chết

"Truyền thông thao túng và tha hóa con người"

Lời dẫn nhập ấy đã khiến cho tôi tò mò về cuốn sách Giải trí đến chết (Amusing Ourselves to Death) của nhà văn Neil Postman. Tôi mua cuốn này trong một chiều mưa buồn chán, chỉ nhớ rằng chính dòng chữ trong dấu ngoặc kép kia đã thôi thúc (theo lẽ thường) một người làm truyền thông đã quyết định cầm cuốn sách ấy lên. Tác phẩm này còn là nguồn cảm hứng của Roger Waters cho ra mắt album nhạc cùng tên (Amused to Death). Được xuất bản vào năm 1985, Giải trí đến chết là góc nhìn tiên tri về những gì xảy ra khi chính trị, báo chí, giáo dục, văn hóa... và cả tôn giáo trở thành đối tượng của nhu cầu giải trí. Và ngày nay, sau gần 40 năm, cuốn sách này còn có tính thời sự với những diễn giải liên kết khi mạng xã hội, game show... và suy rộng ra, truyền thông hiện đại đang trở thành thế lực có thể thao túng và khống chế tư tưởng của đại chúng. Dĩ nhiên, đứng sau tất cả vẫn là vài cá nhân và mục tiêu của họ. 

Cuốn sách mở đầu bằng cách dẫn nhập về luận điểm của hai nhà văn: George Orwell và Aldous Huxley. Chúng ta đều để mắt trông chừng năm 1984, khi Orwell cảnh báo rằng, chúng ta sẽ bị khuất phục bởi sự áp bức từ bên ngoài. Nhưng với Huxley trong "Brave the world" thì cho rằng: không cần một thế lực to lớn nào, theo ông, mọi người sẽ yêu thích cảnh bị áp bức, ngưỡng mộ và theo đuổi những công nghệ làm suy giảm khả năng tư duy của con người. Điều mà Huxley lo sợ là con người chẳng có lý do để cầm cuốn sách, vì sẽ chẳng còn mấy ai muốn đọc sách. Còn Orwell lo sợ sẽ có những kẻ cấm tin tức lan tỏa, không cho ta hay biết gì. Huxley lại sợ con người được cung cấp quá nhiều thông tin, khiến ta trở nên thụ động và chỉ biết đến mình. Orwell sợ rằng sự thật sẽ bị che giấu với chúng ta. Huxley thì sợ sự thật sẽ bị nhấm chìm trong một đại dương toàn những thông tin vô nghĩa lý. Orwell lo sợ chúng ta sẽ bị giam cầm. Còn Huxley thì lo sợ chúng ta sẽ trở thành nền văn hóa phù phiếm, chỉ bận tâm đến những thú vui giải trí.

Và phần còn lại của cuốn sách, Neil Postman thuyết phục độc giả về khả năng xảy đến với thời đại của chúng ta từ suy luận của Aldous Huxley.

Đi lần lượt từ Tư duy dựa trên chữ viết, đến Một thế giới mà ta chỉ được hé nhìn, và rồi chào mừng đến với Thời đại của giải trí, cuốn sách này phản ánh một thực tế quan trọng đã xảy ra ở Mỹ trong nửa sau thế kỷ 20: Sự suy tàn của thời đại đọc chữ và sự trỗi dậy của truyền hình. Sự thay đổi này đã dẫn đến những cách thức suy luận và từ đó là quá trình truyền thông, vì đây là 2 phương tiện khác nhau, và không thể truyền đạt chung 1 ý tưởng. Tôi từng hiểu sai về vấn đề này. Tức cùng một nội dung chủ đạo, chúng ta có thể đăng tải/ truyền tải thông qua đa dạng kênh và phương tiện. Nhưng suy xét kỹ lại và những gì đọc được từ cuốn sách này, chúng ta có thể nhận thấy các biến thể trong cấu trúc ngôn ngữ sẽ dẫn đến các biến thể về "thế giới quan", cách mà chúng ta nghĩ về thời gian và không gian, về con người và văn hoá, đó là chưa kể còn phải vượt qua được cái gọi là "phép ẩn dụ" qua con chữ và hình ảnh mà người tạo ra đang cài cắm. Khi đọc, ta có đủ thời gian để nghiền ngẫm và suy xét. Còn khi xem, mọi thứ lướt qua và não bộ bị cuốn theo mà chưa kịp có quãng dừng nào để nhìn nhận. Trong khi tiếng Việt chúng ta có những từ vựng rất hay về hành động như "nhìn thấy", "đọc thấy", "nghe thấy"... tức trong mỗi cái "nhìn", "đọc", "nghe", vốn đã bao hàm luôn điều mà chính bản thân mình nhận ra đó là gì và có ý nghĩa gì. Rất tiếc, khi xem quá lâu, cơ chế não bộ của con người không cho phép làm chuyện đó. Khi các phương tiện truyền thông đan xen vào nhau, chúng sẽ định hướng những gì chúng ta biết và nhìn thấy theo những hướng khác nhau, tựu trung là manh mún và rời rạc. Chẳng hạn như khi tôi nghe một bản nhạc, nhưng đồng thời đọc một bài báo mạng, đồng thời lướt facebook - thì tôi sẽ không quan tâm đến tâm trí của mình được tổ chức và điều khiển như thế nào bởi các hành động này, càng khó tập trung bản nhạc kia, bài báo nọ hay status của bạn bè sẽ gợi nên ý tưởng gì. Chúng ta đã mất một lớp tư duy quan trọng: Khi tiếp nhận quá nhiều thông tin cùng một lúc, chúng ta thiếu khoảnh khắc nối tiếp nhau, rồi lật qua lật lại vấn đề của cùng một câu chuyện/ sự kiện.

Có một mối liên hệ chặt chẽ giữa các hình thức giao tiếp của con người với chất lượng của một nền văn hóa. Và tư duy luôn là yếu tố quan trọng để đạt được kết quả đó. Mà để có tư duy, chúng ta cần có thời gian. Nhưng trong những luồng tin ta nhận được, một là quá ngắn hoặc quá nhanh, hai là cách diễn giải của không ít người viết đang đánh lừa suy nghĩ của chúng ta. Nếu một câu văn không đưa ra được một sự thật, một lời khẳng định, một lời giải thích, thì nó hoàn toàn vô nghĩa. Đôi khi tôi cũng bị đánh lừa bởi các câu văn viết khá bay bổng, có vần có điệu mà quên mất cốt lõi nội dung bên trong là gì. Đó cũng là cách truyền thông định hình chúng ta: Chú trọng bề ngoài và biểu hiện. Điều này đáng chú ý ở các văn bản truyền thông bằng chữ, vì không phải lúc nào người viết cũng đáng tin cậy, đôi khi họ viết những điều phi logic, ngược lẽ thường, khó hiểu, câu cú bay bổng, thậm xưng vài chi tiết... Nhưng ít nhiều thì độc giả vẫn còn có thời gian để bóc tách những thứ hoa mỹ bề ngoài với bản chất nội dung bên trong. Vì vậy, đọc sách về bản chất vẫn là một việc nghiêm túc và là hoạt động đề cao lý trí. Trong khi truyền hình hay các video ngắn, lại hiếm có thời gian để làm được chuyện ấy.

Thời đại ngày nay, nói về một người nhiều hiểu biết, có thể sẽ có hiểu lầm là anh ta biết nhiều, chứ không hẳn biết sâu. Đó là vì một thời đại bị truyền thông hình ảnh dẫn dắt. Xem một bản tin thời sự, chúng ta thường quan tâm đến diện mạo của phát thanh viên, quần áo mà họ đang mặc, lớp trang điểm bên ngoài, giọng điệu, hoặc background phía sau, chưa kể đến yếu tố về âm thanh. Phần tiếp nhận về nội dung thực tế, khi ấy phải nhường lại cho các yếu tố không liên quan kia. Ngay cả một nội dung có vẻ nghiêm túc và quan trọng, người ta cũng muốn diễn đạt bằng hình thức dễ chịu, dễ tiếp cận hơn, giải trí hơn, như cách mà cả thế giới cổ vũ cho trào lưu "edutainment". Nhưng tôi tin việc học hành nên diễn ra một cách nghiêm túc và tự thân của người thầy và người trò phải tập trung vào nội dung cốt lõi, chứ không phải chỉ có nụ cười thường trực trong buổi học hôm đó để chiều lòng người học, để nhà trường thu hút nhiều học viên hơn, thu nhiều lợi nhuận hơn...

Bill Moyers nói: "Người Mỹ dường như biết tất cả mọi điều diễn ra trong 24 giờ qua, nhưng lại biết rất ít về 60 thế kỷ qua hay 60 năm qua". Nếu hoạt động truyền thông chỉ nghiêng về hình ảnh và thông tin rời rạc, chúng ta sẽ bị mất đi các góc nhìn định tính và đề cao ý nghĩa, xa hơn là lịch sử. Nhưng đó là cách mà truyền thông đã vận hành nhiều năm nay. Có thể thoát được không? Câu trả lời không phải được hay không được, mà là nằm ở sự cố gắng, là sự cân bằng ở giữa. Thời đại giải trí đang diễn ra, chúng ta không thể xa rời màn hình máy tính, điện thoại (trước là tivi), thế nên việc sống chung với chúng là điều đương nhiên. Mà để sống "thuận hòa", tôi cho rằng Neil Postman đã khéo léo cung cấp những thông tin súc tích và đi theo một mạch của lịch sử truyền thông để chúng ta hiểu nhiều hơn về cơ chế hoạt động của mỗi hình thức biểu đạt, để nắm được cơ bản điều lợi - hại của mỗi phương tiện.

 

Có thể là thoạt tiên, cuốn sách cung cấp những góc nhìn nghiêng hẳn về việc đọc, hoặc truyền thông dựa trên chữ viết. Nhưng bây giờ là năm 2024, thật khó để tách rời khỏi ngữ cảnh hiện tại. Con người đang bị nhấn chìm trong bể chứa thông tin khổng lồ. Với sự bao quát và diễn giải theo chiều dài lịch sử, từ chữ viết, đến điện báo, đến truyền hình, và sau là điện tử... tôi nghĩ quan trọng nhất là sự nhận thức sâu sắc về cấu trúc và tác động của thông tin, qua việc phân tích và hiểu rõ cơ chế của từng phương tiện truyền thông thì mới có thể tỉnh táo tiếp nhận trong mỗi bối cảnh. Đồng thời, sẽ có không ít độc giả đặt ra nghi vấn về tính thời đại của cuốn sách, tức những nhận định, lập luận của Neil Postman có còn đúng sau 40 năm, hay 100 năm sau? Trong khi tốc độ thay đổi các phương thức truyền thông cùng sự phát triển của thiết bị, hạ tầng nhanh đến không ngờ. 

Cho đến khi khép lại quyển sách này, tôi nghĩ Neil Postman muốn cung cấp góc nhìn cho từng độc giả để mỗi người có thể tự trả lời cho câu hỏi: Làm thế nào để đạt được ý thức truyền thông? Cá nhân tôi cho rằng điều ta cần tiếp nhận trong cuốn sách này chính là ý kiến, nhận thức luận của một cá nhân có nghiên cứu bài bản và tâm huyết với văn hoá, lịch sử và cuộc sống tinh thần - để từ đó hình thành mạch tư duy từ các chất liệu được đề cập trong sách. Tiếp đến là hệ thống lại mọi thứ liên quan đến truyền thông theo chiều dài lịch sử. Càng biết nhiều, hiểu sâu về phương thức truyền thông, độc giả hay khách hàng sẽ bớt cả tin hơn. Còn người làm truyền thông sẽ nghiêm túc và đào sâu công việc của mình hơn, không chỉ dùng "giải trí" làm cách tiếp cận cho các nguồn tin đến với mọi người, mọi nhà.

Tôi sợ rằng đến một thời điểm nào đó, mình sẽ bận rộn nói cười, theo dõi tin tức hàng ngày, bận tâm đến các vấn đề xung quanh mà về lâu dài thì chẳng liên quan gì đến bản thân - thay vì suy nghĩ. Tôi sợ rằng, mình không biết mình đang cười vì điều gì và tại sao tôi lại ngừng suy nghĩ?

Giải pháp để hạn chế nỗi sợ đó, có lẽ chỉ gói gọn trong một chữ duy nhất: Học

"Amused itself to death

We watched the tragedy unfold

We did as we were told

We bought and sold"

- Amused To Death (Roger Waters)