Abbas Kiarostami

Kỷ niệm ngày sinh của đạo diễn Iran, Abbas Kiarostami (22/6/1940 - 4/7/2016) 

"Phim ảnh khởi đầu từ DW Griffith và kết thúc với Abbas Kiarostami.” (Đạo diễn Jean-Luc Godard)

Sự đơn giản vốn không dễ dàng tìm kiếm được, đó là một tầng nấc cao hơn sau khi con người đã nếm trải những biến động phức tạp đời thường. Xem phim của Abbas Kiarostami, chúng ta có thể nhận ra được điều đó, như Taste of Cherry, Close up, Certified Copy, Like someone in love… 

Sự tối giản trong cách thể hiện, nhưng sâu rộng với tầm nhìn, là cách dễ nhận thấy nhất trong phong cách điện ảnh của Kiarostami. Ông rất thành công khi cân bằng giữa chủ nghĩa hiện thực và thơ ca. Các bộ phim của Kiarostami đã cố gắng để lại nhiều không gian để giải thoát sự tù túng và bất an vì xung đột chính trị và tôn giáo. Một khoảnh khắc là đủ. Người xem cứ bình tĩnh “uống trà và ăn cơm”, để suy nghĩ về sự sống và cái chết, về mối liên kết giữa con người và tôn giáo, về tình yêu giữa người và người, lắng nghe âm thanh của thiên nhiên đung đưa qua từng chiếc lá giữa nỗi lo sợ phập phồng mà chiến tranh mang lại…

"Kiarostami không chỉ là một đại diện tiêu biểu của nền điện ảnh Iran, mà còn là một tên tuổi hiếm hoi bảo chứng cho đẳng cấp nghệ thuật của điện ảnh” (Đạo diễn Martin Scorsese phát biểu tại LHP Quốc tế Marrakesh 2005)

Tại Iran, Kiarostami cũng là đại sứ của một nền văn hóa phong phú, một nền nghệ thuật không hề bị động, bất chấp những hạn chế của luật điện ảnh quốc gia mà ông phải đối mặt liên quan đến chính trị và quy tắc về giới tại Iran, chẳng hạn như phân cảnh có đàn ông và phụ nữ ngồi cùng nhau tại một bữa tiệc hay buổi họp sẽ không được phép xuất hiện trong phim của Iran... 

Nhưng Kiarostami được đánh giá cao bên cạnh tài năng kể chuyện, chính là cách ông đã xoay sở với các đề tài để tiếp cận khán giả toàn cầu, bằng cách tập trung vào những vấn đề phổ quát hơn, tình yêu – nghệ thuật – sự sống với cách tiếp cận phi chính trị. 

Vì sức ảnh hưởng nghệ thuật vượt ra khỏi Iran, nên giới cầm quyền rất dè chừng Kiarostami. Họ kiểm soát ông về mặt thể chế, nhưng không thể kiểm soát được tầm ảnh hưởng và thông điệp nghệ thuật từ ông. Người yêu điện ảnh có mặt khắp mọi nơi, những gì ông thể hiện trong phim là đã đủ để họ tiếp tục lan toả xa hơn những ẩn ý về niềm khao khát sự thật. 

Năm 1997, Abbas Kiarostami đoạt giải cao nhất tại liên hoan phim Cannes, Palme d'Or với Taste of Cherry. Đó là một siêu phẩm đạt đến sự tối giản về hình ảnh, nhưng nội dung lại tiến sâu vào từng tầng ý nghĩa của lẽ sống trên đời. Khi ông trở lại Tehran sau chiến thắng, các viên chức an ninh buộc ông rời khỏi sân bay qua một cánh cửa sau, bởi vì những người trong chính phủ tức giận khi Kiarostami nhận được sự công nhận của quốc tế. Nhưng dễ hiểu rằng đó là một động thái cảnh cáo ngầm và tạo sức ép về mặt tự do với Kiarostami.

Abbas Kiarostami chính là điển hình của một nghệ sĩ Iran khi tài năng vượt ra ngoài lãnh thổ, và lại sống trong thời đại nghệ thuật bị cô lập và kìm hãm nhân tài. Ông là hiện thân của hoàn cảnh tiến thoái lưỡng nan mà tất cả các nghệ sĩ Iran phải đối mặt: Hoặc ở lại Iran làm phim, bất chấp những áp lực, hoặc di chuyển ra khỏi quốc gia có nền văn hoá nuôi dưỡng sự sáng tạo của họ. Và quyết định tiếp tục sống và làm phim tại Iran của Kiarostami là nguồn cảm hứng cho nhiều đồng nghiệp cùng thời, điển hình là đạo diễn Asghar Farhadi (A Separation, The Past,…)

Khi thực hiện Like someone in love, Kiarostami tâm sự, đây là phim ông làm vào năm 2013, nhiệm kỳ cuối của Mahmoud Ahmadinejad. Cảm giác nhớ nhà, và làm phim là cách ông đối thoại với thế giới, nhưng đồng thời, ông phải lên tiếng với bạn bè xung quanh, và chia sẻ cùng họ nỗi niềm của một người làm nghệ thuật đang bị giam lỏng về mặt tinh thần.

Những bộ phim của Abbas Kiarostami lột tả niềm vui bằng sự thảnh thơi và lạc quan khi quan sát cuộc sống, dù đó không phải là câu chuyện có thật, hoặc đó là cách để ông thể hiện bất đồng quan điểm về tôn giáo và chính trị. Nhưng để làm được như vậy, người đạo diễn đã phải đánh đổi tự do tại quê hương mình.

Theo tôi, từ Taste of Cherry cho đến Close-up, hay Life And Nothing More, ý nghĩa cuộc sống không chỉ nằm ở việc hướng thiện, mà chính là việc chấp nhận một khía cạnh cô đơn cùng cực của con người, cô đơn làm cho người ta nói dối, cô đơn khiến cho người ta quyết tâm đi tìm một người lo liệu cái chết cho mình… Và rồi, con người ta vẫn chấp nhận thực tại sau mọi khổ đau trong tâm trí, nỗi hối hận, sự rời bỏ... Những tác phẩm ấy có sức biểu đạt rõ ràng của các cá nhân ý thức mạnh mẽ về tình yêu và lý tưởng, với khả năng làm phim bình tĩnh thiền định, Kiarostami đã vượt qua sự can thiệp của chính phủ Iran, để tiếp tục ở lại quê nhà lên tiếng về nhân quyền và giá trị của tự do.