Chủ nghĩa tiêu dùng, hay tấm vải lót che đậy bản chất con người?

Khép lại thế kỷ 20 với nhiều biến động về chiến tranh, kinh tế, khoa học, kỹ thuật, chính trị,... là ba tác phẩm điện ảnh xuất sắc cùng ra mắt vào năm 1999. Cả ba đều đề cập đến Chủ nghĩa tiêu dùng và cùng đặt ra câu hỏi: Liệu đây có là một bước tiến của văn minh loài người, hay là bước lùi đã nghiền nát bản chất con người?

Hầu hết mọi người trong chiều dài lịch sử sống trong điều kiện thiếu thốn. Do đó, đơn giản hay thuần khiết là phương châm sống của họ. Đạo đức khắc khổ đã được hình thành trong cộng đồng, chỉ có vua chúa, quý tộc mới tự cho phép mình công khai từ bỏ những giá trị như thế, để phô trương sự giàu có của họ, đồng nghĩa với quyền lực. 

Từ sau Cách mạng công nghiệp, Chủ nghĩa tiêu dùng lên ngôi, và được tích cực thừa nhận khi góp phần thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm và dịch vụ. Đồng thời, nó cũng khuyến khích mọi người chiều chuộng bản thân, hướng đến các hình mẫu tốt hơn chính họ. Và dần dần, bất kỳ ai cũng tự sa đà vào việc phủ định bản chất vốn có, để chạy theo các giá trị thượng lưu, được kích thích và thổi phồng để gia tăng nhu cầu mua sắm, giúp con người che đậy đi sự thiếu tự tin, vô tình cũng khiến cho bản gốc thật sự của họ bị lu mờ. Bởi con người đôi khi hiểu lầm rằng: Bản chất bên trong, lại là điểm hạn chế của chính họ. 

*Cú phản đòn khi “bản gốc” bị đe dọa 

Một trong những mệnh đề phản đòn khốc liệt nhất khi "bản gốc" loài người đang bị đe dọa là Fight Club của đạo diễn David Fincher. Từ thời khởi thủy, đàn ông thuộc nhóm săn bắt đã chiếm ưu thế từ việc sử dụng bạo lực, sức mạnh cơ bắp. Hàng triệu năm tiến hoá đã chứng minh địa vị thống trị của đàn ông bắt nguồn từ sự hung hăng. Trong lịch sử, chiến tranh cũng là đặc quyền của họ. Nhưng dần dần họ đã bị thuần hóa bởi nền văn minh hiện đại, và rơi vào tình trạng khủng hoảng từ thể chất đến tinh thần. Ngay cả cuộc sống hôn nhân một vợ một chồng cũng làm giảm đi phần nào “tính nam” của đàn ông.

Nhưng Fight Club không khẳng định chủ quyền của giới bằng bạo lực, cũng không tua lại lịch sử để lý giải bản năng giới. Ngược lại, bạo lực trong phim nhằm phản ánh kết quả của những quy tắc phi tự nhiên trong xã hội hiện đại, và để khẳng định minh triết đàn ông: Bình thản thấu hiểu sự vận động của chủ nghĩa tự nhiên. Hãy quên hết các tấm áp phích quảng cáo khiêu khích với hình thể tráng kiện như thần Jesus, hãy quên các tiêu chuẩn trở thành người đàn ông thành đạt với số mét vuông căn hộ, xe hơi đắt tiền, vật dụng tiện nghi đời mới... Mà chỉ đơn giản, hãy trở về với chính mình.

Cùng với phong trào giải phóng tình dục, xã hội hiện đại đã tiêm vào phụ nữ không ít hiểu lầm về quyền và bình đẳng giới. Nhưng bản chất con người vốn không thể tách rời khỏi tự nhiên. Là khoái cảm sau mỗi cú đấm bạo liệt, máu văng tung tóe, chứng kiến mọi cơn chấn động với luồng điện hưng phấn khi hạ gục được đối thủ - cũng là một động thái tiếp xúc da thịt và có thể đạt cực khoái không thua gì khi làm tình. Chung quy cũng là cảm giác thỏa mãn khi thống trị và chinh phục thành công con mồi của đàn ông. Fight Club không chỉ đề cập về những ai anti-social, mà còn nhắc đến những người đàn ông: Thay vì cổ vũ lối sống hưởng thụ, sắp đặt, những người đàn ông trong Fight Club lại muốn quyền lực và khôi phục được “tính nam” của họ, trong khi những người phụ nữ chờ đợi giấc mơ Mỹ. Nói cách khác, họ đang nỗ lực thiết lập lại trật tự xã hội, sự phân quyền của giới theo cách mà lẽ ra nó phải như thế. Những lời quảng cáo thuận tai, các câu lạc bộ giúp xoa dịu bệnh nan y, bệnh tâm lý, những cái ôm chia sẻ… là sự đàn áp và bóp chết tính nam từ bên trong.

*Thách thức những khuôn mẫu xã hội 

Đâu đó tôi nghĩ rằng, có thể chỉ một thời gian nữa thôi, phụ nữ cũng chính là những “Lester Burnham” (American Beauty), hay “Tyler Durden” (Fight Club), cũng sẽ bị đưa vào khuôn khổ của xã hội bởi hàng loạt định nghĩa về sự quyến rũ, vẻ đẹp hình thể, lối sống tự lập và thành công chuẩn mực trong xã hội, bị điều khiển có chủ đích bởi các tập đoàn kinh tế/ công nghệ để tối đa hoá lợi nhuận.

Cùng thời điểm với Fight Club còn có American Beauty, tác phẩm độc đáo của Sam Mendes khi mượn lớp nền về khủng hoảng tuổi trung niên để khái quát tình trạng mệt mỏi, chán chường của phần đông những người đàn ông trong xã hội Mỹ, vốn đang phải gánh vác quá nhiều trọng trách của giới, luôn bị ám ảnh bởi khuôn mẫu của sự thành công được định danh qua Chủ nghĩa tiêu dùng. Đó là nước Mỹ trong giai đoạn Internet phát triển với tốc độ tên lửa, đem đến niềm lạc quan về triển vọng nền kinh tế hàng đầu thế giới. Nhưng bong bóng công nghệ vỡ tung vào đầu năm 2000, kéo theo đó là toàn bộ thị trường chứng khoán sụp đổ. Nhiều người thất nghiệp, nhiều gia đình lâm vào tình cảnh nợ nần, tỉ lệ tự tử tăng lên đáng kể,... Toàn bộ "giấc mơ Mỹ" đã rơi vào tình trạng suy thoái kinh tế không lâu sau đó.

Chỉ với tác phẩm đầu tay, Sam Mendes đã thể hiện được tầm nhìn của một đạo diễn lớn. Ông đã nỗ lực khơi gợi một vẻ đẹp u sầu, lấp lánh nhưng không thể nào chạm vào được, vẻ đẹp đó được bao bọc cùng với sự nhẫn tâm, cô đơn và vô cảm trong cái kén xã hội đẹp mắt của các nước phát triển.

Điều gì sẽ xảy ra khi một người đàn ông tuổi trung niên chuẩn bị lăn ra chết lịm với sự chật chội của một xã hội kim tiền, một thế giới dường như chỉ tập trung vào vẻ bề ngoài?

Vẻ đẹp Mỹ đã khiến anh gục ngã thê thảm dưới những điều thầm kín luôn bịxã hội lên án. Có sai không khi một người đàn ông 40 tuổi có ham muốn nhục dục với cô bé tuổi teen? Bất kỳ người đàn ông nào cũng có thể từng đối diện với sự truy vấn này, khi đã gỡ bỏ các sợi dây về đạo đức và luật pháp. Mặt khác, American Beauty đã có cách để mở rộng hơn, thăm dò xa rộng vấn đề của giới trung niên trong cơn khủng hoảng kinh tế, chủ nghĩa tiêu dùng, bởi những thách thức lơ lửng về bình đẳng giới, sắc tộc và người đồng tính. Đây là bộ phim mà mỗi lần xem, là mỗi lần chúng ta tiệm cận với sự chơi vơi và cô đơn của Lester. Bước tiệm cận này thật đáng sợ. 

Mặt khác, sự lên ngôi của Chủ nghĩa tiêu dùng còn là tiền đề dẫn đến sự thay đổi về mặt nhận thức về giới. Có rất nhiều thông tin truyền thông đã khơi gợi sức mạnh và quyến rũ của phụ nữ. Họ sẵn sàng mạnh tay hơn cho việc mua sắm, làm đẹp, thay đổi bản thân. Sự thờ ơ của họ, hay rộng hơn là sự bỏ mặc của xã hội đã khiến cho những người đàn ông cảm thấy "tính nam" đang bị đe dọa. 

Ngày nay, điều may mắn là con người đã có cơ hội được chọn đời sống độc thân, hay trở thành người như-là-chính-họ, cũng là một cách sống. Có thể Lester cũng đã như thế. Hạnh phúc là điều mà anh cảm thấy bên trong, một cảm giác sung sướng thăng hoa nhất thời hoặc mãn nguyện kéo dài với một cuộc sống vận động phía "bên trong" anh. Một động thái khước từ vẻ đẹp Mỹ.

*Con người bắt đầu bước vào các "hộp đen" để giữ lại bí mật và bản chất chính họ

1999 cũng là năm ra mắt của Eyes Wide Shut, tác phẩm khép lại sự nghiệp điện ảnh của đạo diễn xuất sắc mọi thời đại Standley Kubrick. Lấy bối cảnh thành phố New York hiện đại và câu chuyện chỉ diễn ra vỏn vẹn trong 3 đêm tối. Phim đưa ra góc nhìn gai góc, không chỉ về quan điểm khác biệt của bất kỳ cặp đôi nào, dựa trên trách nhiệm gia đình, tình dục, niềm tin, bí mật và những lời nói dối trong bối cảnh xã hội được bao bọc bởi Chủ nghĩa tiêu dùng. 

Tình dục là "khối đen" của các mối quan hệ của con người, làm mờ đi các khoảng cách cụ thể giữa các giai cấp, tôn giáo, giới tính... 

Bữa tiệc khiêu dâm trong phim là một phiêu lưu có thực của Bill, nhưng lại nằm trong giấc mơ của Alice, một bí mật không thể chối cãi về nỗi sợ trong hôn nhân, phản ảnh khoảng cách xã hội không thể hòa nhập giữa họ, một đôi vợ chồng nhập cư tại Mỹ với các nhân vật thượng lưu mà họ tiếp xúc mỗi ngày. Từ cuộc phiêu lưu trong phim, người xem sẽ cảm giác rằng xã hội hiện đại như một bữa tiệc trụy lạc mà họ sẽ không bao giờ được mời tham dự. Chủ nghĩa tiêu dùng đã kéo dài khoảng cách giữa khát vọng và hiện thực, giữa chúng ta và ai-đó-mà-chúng-ta-muốn-trở-thành.